Craig Thompson Biyografi
Craig Thompson 1975 ABD Michigan eyaleti doğumlu karikatürist ve çizgi roman sanatçısıdır. Hristiyan gelenekler ile yaşayan bir ailede büyümüştür. Kökten dinci bir ailede yetişmesi anlatılarına ve çizgi romanlarına yansımıştır. Kırsal bir bölgede yetişen Thompson, çizgi film dünyasına girmek ve çizer olmak heyecanı ile büyümüştür. Kariyerinin ilk adımlarını da bu yönde atmaya başlamıştır. Kişisel çalışmalarını hayata geçirmeden önce de Dark Horse Comics’de (Amerikan çizgi roman ve manga yayıncısı) logo tasarımları ve oyuncak ambalajları üzerine çalışmalar yürüterek tecrübe kazanmıştı. (Thompson, 2017: 640-641).
Sağlık sorunlarından dolayı Dark Horse Comics’den ayrılınca, kendi çalışmaları üzerine yoğunlaşmaya başlamıştır. Bu süreçte çizgi filmlere olan merakını hayata geçirecek bir karakter tasarlamış ve onu çizgi romana dönüştürmüştür. Good – Bye Chunky Rice adlı dostluk üzerine kurgulanan çalışması ilk çizgi roman deneyimi olmuştur. Bu dostluk hikayesi ona 2000’lerde en iyi yetenek dalında Harvey Ödülünü kazandırmış ve sonraki çalışmaları içinde güç vermiştir. Chunky Rice’dan sonra mini hikayeleri Bible Doodles ve Doot Doot Garden adlı çalışmaları ile çizgi roman hayatına artık resmen dahil olmuştur.
2000’lerden sonra kurguladığı ve eskizlemeye başladığı otobiyografisini içeren 600 sayfalık grafik romanı Blankets’i hayata geçirmişti. Blankets adlı grafik romanı Evanjelik Hristiyan ailesi ile geçirdiği çocukluk ve gençlik anılarını içeriyordu. 2003 yılında basılan Blankets basıldığı yıl Time’dan başarı ödülü almıştı. Pulitzer ödüllü Art Spiegelman Thompsan’a Blankets için övgü dolu sözler içeren bir mektup göndermişti. Bu onun kariyerinin en önemli dönemiydi. Blankets ona başarı getirse de aile ilişkilerini bozacak bir hikayesi olması sebebiyle bazı sorunlarda doğurmuştu.
Blankets’ın kurgu ve resimleme aşamasında Thompson bazı seyahatler gerçekleştirmiş bu süreçte aldığı notları ve eskizleri bir seyahatnameye dönüştürmüştü. 2004 yılına ait Carnet de Voyage adlı bu seyahatname grafik roman olarak hayata geçmişti. Thompson’ın seyahat ettiği ülkeler arasında Fas’ta vardı. Doğu Batı sentezlemelerine dair incelemelerinin tohumları bu seyahatlerde yavaş yavaş ortaya çıkıyordu. Hristiyan gelenekler ile yetişmesi dinler tarihine ilişkin bazı sorgulamalar gerçekleştirmesine sebep olmuştu. Bu süreçteki uzun araştırmaların sonunda Habibi adlı grafik romanın temellerini atacak ve doğu-batı harmanlaması bir hikâyeyi kurgulayacaktı.
Habibi, Bir Doğu Masalı
2011 yılı Eylül ayında uzun soluklu bir çalışmanın sonrasında Thompson’ın Habibi adlı eseri basılmıştı. 672 sayfalık bu grafik roman batıdan yükselen bir doğu masalıydı adeta. Hristiyan gelenekleri ile yaşayan bir aileden gelen Thompson’ın Habibi adlı grafik romanı dinler tarihine ve peygamberlerin hayatlarına göz atan bir derleme gibiydi.
Habibi, birbirlerine derin bir sevgi ile bağlı, öksüz ve köle olan Dodola ve Zam’ın öyküsüdür. Daha yetişkin bir kız olmadan zorla evlendirilen Dodola, kocasının öldürülmesi ile köle tacirlerini eline düşer. Bu derinlemesine yoğun bir ilişkinin, başlamadan önceki dramatik girizgâhıdır. Grafik roman aslında bir mürekkep noktası ve lekesi ile başlar. Thompson batılı bir kültür ile yetişmesine rağmen sezgisel olarak doğudan yükselen mistik cevherin farkında olan bir çizerdir. (Life, Love and Storytelling: Craig Thompson’s ‘Habibi’ www.publishersweekly.com adresinden 01.02. 2021 tarihinde erişildi.)
Graig Thompson’ın simgeler üzerine inşaa ettiği grafik romanı sezgisel bir itiraf niteliği taşımaktadır. Farkında olmadan dolayımsız hakikatin sınırlarına dahil olmuş gibidir. Grafik romandaki tasavvufi öğeler analitik bir zihnin ürünü gibi aktarılsa da, çizerin bilinçdışı fark edişlerinin bir yansımasıdır. Adeta Jung’un kolektif bilinçdışı olarak adlandırdığı imgeler alanına dahil olmuş gibidir. “Bir kimse için “inanıyor” demek, psikolojik açıdan, simgelerini yaşayabiliyor demektir; simgeler içinde canlı demektir; oysa “inancı tam olmayan” için, içindeki simgeler canlılığını yitirmiştir” (Jung, 2006: 79).
Thompson, Jung’un bahsettiği simgesel canlılığı fark etmeden grafik romana aktarmıştır. Aslında Publishersweekekly ile gerçekleştirdiği röportajda bunu dile getirmiştir. “Ancak kitabın iskeleti, en başından bilinçaltında ortaya çıktı ve sonra araştırmalarla dolduruldu.” (Life, Love and Storytelling: Craig Thompson’s ‘Habibi’ www.publishersweekly.com adresinden 01.02. 2021 tarihinde erişildi.)
Dodola’nın zorla evlendirildiği kocası bir katiptir, el yazması hadis, Kuran-ı Kerim ve şiirleri kopyalarak geçimini sağlar.
Dodola’ya da okuma yazmayı öğretir. Dodola harfler ve manaları ile böylece tanışmış olur. Onun hayatına dokunan tüm hikayeler bu harfleri öğrenmesi ile başlar. Hz. Âdem’in yaratılışa dair esmaları öğrenişi Dodola içinde geçerlidir sanki. Onun için artık kelimeler, manalara ve hikayelere dönüşmüştür. Tüm bunlara Zam’le tanışmadan önce sahip olmuştur. Zam ile birlikteliklerini bu hikayeler aracılığıyla yürütecektir artık.
Öğrenim süreci çok fazla sürmez, kocası tacirler tarafından gözleri önünde öldürülür. Bu artık geri dönüşü olmayan zorlu bir yaşamın başlangıcı olacaktır. Köle olarak satılmak üzere tacirler tarafından kaçırılır. Thompson bütün bu olanlar için gerçekte var olan bir bölgeden yararlanmaz. Hayali bir Ortadoğu ülkesi tasvirleriyle hikâyesini destekleyen atmosferler yaratır. Batılı bir yaklaşımın verdiği önyargılar çizimlere yansımış olsa da net bir hükme tabi olan bir söylemi yoktur. Onun için Ortadoğu; bastırılmış cinsellik, çocuk evlilikleri, erkek egemen toplumun yansıması olsa da, referans aldığı kıssalar öyle hissetmediğinin de kanıtı gibidir. Peygamberlerin hayatlarına ve bunlarla ilgili sahnelere yer verdiği karelerde yargısız bir analitik inceleme gerçekleştirdiğini göstermektedir.
Thompson Kuran-ı Kerim’den aktardığı ayetler ile hikayesinin kurgusunu destekleyerek ilerler. “Hani rabbin meleklere, “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” demişti. Onlar, “Biz seni eksiksiz bilirken ve durmadan övgü ile tenzih ederken orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” dediler. Allah “Şüphe yok ki, ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurdu. (Bakara Suresi 30. Ayet) Hz. Âdem üzerine kurguladığı sahnede kocasının ölümünü kurgusal olarak önceden bildirir. Habibi grafik romanı tasavvufi alıntılar, hadisler, ayetler ile zenginleştirilmiş bir Batılı eser niteliğindedir. Fakat bu durum batıda çok fazla hoş karşılanmamış ve İslam’a karşı olumlu yaklaşımı ters tepmiştir. (Let’s Talk about Banned Books: Craig Thompson’s Graphic Novel Habibi is Powerful and Problematic: www.thehumanist.com adlı adresten 30.01.2021 tarihinde erişildi).
Dodola, esir olarak tutulduğu köle kampında öksüz bir çocuk ile tanışır: Daha sonra adını Zam koyacağı bu çocukla bir bağ kurar. Kaçmak için zaman kolladığı bir anda tacirleri atlatarak esir olduğu yerden uzaklaşmayı başarır. Tüm gücüyle tutsaklıktan kaçarken Zam’ide yanına alacaktır. Şehirden çok uzaklara giderler. Çölde yalnız başlarına kalacak bir yer bulana kadar hiç durmazlar. Çölde saklanabilecekleri, hayatlarını devam ettirecekleri terkedilmiş bir gemi bulurlar. Dodola ve Zam için çölün ıssızlığında ortaya çıkan bu gemi bir yuvaya dönüşecektir.
Uzun bir süre su bulmak umuduyla burada kalırlar. Gemi onlar için sığınağa ve aralarında kuracakları derin bağın temellerinin atıldığı bir mekana dönüşecektir. Dodola burada bildiklerini Zam’e hikayeler aracılığıyla aktarmaya başlar. Hikayeler yaşadıklarına hem bir rehber hem de ders olacaktır. Öncesinde Cham adını taşıyan öksüz Zam ismini bu hikayelerin sonucunda alır. Zam sonradan Dodola’nın ona verdiği isimdir. Grafik romanda aslında ismini bu hikayelerin sonucunda almıştır. Habibi Arapça kökenli bir kelimedir ve sevgili anlamına gelmektedir.
Çölün ortasında susuz ve yiyeceksiz kaldıkları için büyük sıkıntı içindedirler. Neredeyse beslendikleri tek şey hikayeler olmuştur. Susuz kaldıkları bu dönemde Dodola, Zam’e Hz. İbrahim’in yaşamını anlatır. Hz. İbrahim’in çölde eşi ve çocuğuyla susuz ve zor durumda kaldıkları anları anlatır. Bu hikaye paralel olarak onların kaldıkları durumun bir uzantısı gibidir. Zam çölde su bulmak için dolaşırken hikayedeki gibi bir su kanalı keşfeder. Hz. İbrahim’in oğlu ve eşi su bulmak için telaşla sefa tepesinde koşuştururken, İsmail’in ayağını yere vurmasıyla suya kavuşurlar. Bu fışkıran su İslam tarihinde Zemzem olarak bilinmektedir. Dodola’da bu hikaye bağlamında Cham’e Zemzem suyundan dolayı Zam adını verir.
Anlatı boyunca Habibi grafik romanı İslam tarihinden hikayelerin yer aldığı bir külliyata dönüşmüştür. Thompson Habibi grafik romanında İslam kültürü ve tarihinden çok fazla yararlanmış ve kıssaları titiz bir şekilde resimlemiştir. Dodola ve Zam’in küçük gemide başlattıkları beraberlikleri Dodola’nın kaçırılmasıyla son bulur. Dodola gıda karşılığı çölde birlikte olduğu kervancılar ve tacirler tarafından yeniden kaçırılır. Zam için bu durum büyük bir travmaya yol açmıştır.
Zam, gıda karşılığında Dodola’nın yaptıklarını fark ettiğinde bu duruma çok üzülür. Bu durum bir daha olmasın diye gıda ve su bulmak için bulundukları yerden uzaklaşarak şehre iner, geri döndüğünde artık Dodola’yı gemide bulamaz. Bu ayrılık hem Zam hem de Dodola için çok kötü olmuştur. Artık bir araya gelmeleri imkansız gibidir. Her ikisi de farklı bir hayata adım atmışlardır. Dodola tacirler tarafından bir kralın haremine verilir. Ve uzun yıllar orada cariye olarak yaşamaya devam eder. Zam’ de çölde aç susuz kalmamak üzere şehre gider ve farklı bir yaşamın akışına dahil olur.
Thompson anlatısında bazı odak noktaları oluşturmuştur, hikaye yer yer bazı sapmalar yaşasa da, cinsellik temaları üzerinden erkek egemen toplum imgelerini irdelemeye başlar. Zam ile Dodola’nın tekrar kavuşmasına dek Thompson bazı kavramlar etrafında hikayesine farklılık kazandırır. Anlatısında özellikle Freud’un Kastrasyon Karmaşası, Oedipus Kompleksi gibi temel psikanalitik kavramlarından yararlanır. Ayrılık sonrası hiç bitmeyen bir araya gelme isteği hikayenin ana gerilimi haline gelerek hikayeye yön vermeye başlamıştır.
Thompson hayali bir saray ve kral imgesi ile Ortadoğu geleneksel yaşamına bir bakış atmaya çalışır. Bazı önyargıları barındırsa da genel geçer saray imgelerini ve yaşantısını kullanarak anlatısının görsel zenginliğini artırır.
Thompson’nun karikatür temelli çalışmaları Habibi’de hissedilir şekilde görünmektedir. Karikatürize edilmiş kral figürü hikayenin en komik yanlarındandır. Haremine dahil olan Dodola ve kral arasındaki ilişkilerde bu çok fazla hissedilmektedir.
Habibi tam bir doğu masalı öğeleri taşır, karakter ve mekan tasarımları masalsı anlatım tekniğini güçlendirmiştir. Dört yılı aşkın bir süre zarfında ortaya çıkan Habibi grafik romanı batılı bir çizerin elinden çıkmış ilginç bir eser olmuş. Cinsel içeriklerle İslami öğelerin beraber kullanımı tepkiler doğursa da birçok çizgi roman okuru tarafından olumlu karşılanmış. (Monotheism, The Midwest & The Genesis Of Craig Thompson’s Habibi: www.thequietus.com adresinden 30.01.2021 tarihinde erişildi)
Habibi’nin Tasarım Süreci, Eskizler ve Sonuç
Thompson Habibi’nin hikaye sürecinde doğu masalları dahil olmak üzere, İncil, Kuran-ı Kerim ve tasavvufi metinleri incelemiş. Eskizlemelerini ise hikayenin görsel tarafını kuvvetlendirmek amacıyla Arap harfleri ile birleştirerek oluşturmuş.
Önce kurşun kalemle son hale gelene kadar eskizlerini oluşturmuş. Motiflerle beraber kullandığı Arap harflerini, Arapça bilen bir tanıdığında destek alarak şekillendirmiş. (Graphic novelist Craig Thompson on the making of Habibi – in pictures www.theguardian.com adresinden 30.01.2021 tarihinde erişildi)
Altılı, dokuzlu olmak üzere panel kullanımlarını yer yer farklı şekillerde kullanmış. Dinamik sahnelerde farklı form ve sayfa düzeni ile hikâyeyi aktarmış. Masalsı bir görünüm kazandırmak için tam sayfa tasarımlar kullanarak etkiyi arttırmıştır.
Hikaye geçişlerinde dinamik paneller, tam sayfa illüstrasyonlar, motifler, Arapça harfler ve desenler oldukça sık kullanılmış. Thompson Arap harflerindeki estetik görünümden ve motiflerden çok fazla yararlanmış. Bu tarz, grafik romanı etkileyici bir hale getirmiş. Hedeflediği estetik görünüme ulaşmak amacıyla Mevlana’nın şiirlerini Arap harfleri ile sayfa içi illüstrasyonların da kullanmış. (Thompson, 2017: 630-641).
Habibi ortalama dört yıl süren bir araştırmanın eseri olarak ortaya çıkmış. Thompson sınırlarını genişletip, Doğu’nun mistik ve verimli taraflarına yönelmiş. Elde ettiklerini bir çizer olarak da oldukça verimli kullanmıştır. Habibi’den önce çıkardığı grafik romanların dışına çıkmak istediğini söyleyen Thompson, tüm kariyeri boyunca Taro Yashima, Daniel Clowes, Chris Ware ve Joe Sacco gibi önemli çizerlerden etkilendiğini de dile getirmiştir. (HABIBI IS OUT! jesssmartsmiley.wordpress.com adresinden 30.01.2021 tarihinde erişildi.)
Batıdan yükselen bir doğu masalı olarak hikâyeye ve oradan grafik romana dönüştürülen Habibi, çizgi roman dünyasında “ En İyi Yazar / Sanatçı Eisner Ödülü” ile yerini netleştirmiştir.
Yazan: Aykut AĞAÇAYAK
KAYNAKÇA
Arabi İbn-i, (2006). Fusüsu’l –Hikem, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yay.
Carl Gustav Jung, (2006) Analitik Psikoloji, çev. Ender Gürol, İstanbul: Payel Yay.
Thompson Craig, (2017) Habibi, çev. Melek Berfin Altınışık, İstanbul: Flaneur Yay.
https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/comics/article/48577-life-love-and-storytelling-craig-thompson-s-habibi.html
https://thehumanist.com/arts_entertainment/books/lets-talk-banned-books-craig-thompsons-graphic-novel-habibi-powerful-problematic
https://thequietus.com/articles/07766-habibi-craig-thompson
https://jesssmartsmiley.wordpress.com/2011/09/20/habibi-is-out/
https://www.theguardian.com/books/gallery/2012/jan/27/craig-thompson-habibi-graphic-novel